Ulusal Açık Erişim Çalıştayı Sonuç Bildirgesi (9 Kasım 2012)

İlki geçen sene 8-9 Kasım 2012 tarihinde, ikincisi bu yıl 21-22 Ekim 2013 tarihlerinde İzmir'de yapılacak olan Ulusal Açık Erişim Çalıştayı'nda en önemli maddelerden biri, katılan delegelerin beraberce karar vermiş olduğu ve topluma yön vereceğini düşündüğümüz sonuç bildirgesidir. Bu bildirge, Açık Erişim konusunda uzman olan çeşitli kimselerin kamuoyu ile paylaştıkları bir belgedir. Bu belgeyi ve 21-22 Ekim'de düzenlenecek olan çalıştaydaki bildirgeyi de ilgilenen dostlarımızla paylaşacağız.

 

ULUSAL AÇIK ERİŞİM ÇALIŞTAYI SONUÇ BİLDİRGESİ (9 KASIM 2012)

8-9 Kasım 2012 Tarihlerinde Hacettepe Üniversitesi Kongre Merkezinde yapılan Ulusal Açık Erişim Çalıştayı’na çeşitli üniversitelerden, kamu kuruluşlarından, mesleki derneklerden ve yayıncılık sektöründen 200 civarında delege katılmıştır. Kamu kaynaklarıyla desteklenen bilimsel yayınlara ve bu yayınlara ait verilere herkesin serbestçe (ücretsiz) erişebilmesi, bu yayınların ve verilerin kurumsal arşivler veya konu arşivleri aracılığıyla erişime açılması, bunun için gereken politika, strateji ve mevzuatı ve açık erişim alt yapısını tartışmak amacıyla bir araya gelen delegeler aşağıdaki bildirgeyi yayınlamışlardır:

“Açık erişim” kamuya açık İnternet aracılığıyla bilimsel literatüre ücretsiz olarak erişilebilmesi ve bu literatürün çeşitli amaçlarla (arama, okuma, indirme, kopyalama, dağıtma, bastırma, bağlantı verme, dizinleme, veri madenlemesi vb gibi) finansal , yasal ve teknik engeller olmaksızın kullanılabilmesidir.

Genellikle kamu kaynaklarıyla gerçekleştirilen, kamuda çalışan üniversitelerdeki araştırmacılar tarafından kalite kontrolü yapılan ve kamuya ait kütüphaneler tarafından lisans ücretleri ödenen bilimsel dergilere erişim için günümüzde yüksek ücretler ödenmektedir. Açık erişim, yüksek dergi lisans ücretlerine çözüm bulmak amacıyla geliştirilen ve kamu kaynaklarıyla desteklenen bilimsel yayınların kurumsal arşivler aracılığı ile ücretsiz erişime açılmasını destekleyen bir çözümdür.

Kurumsal arşivler kamu kaynaklarıyla desteklenen bilimsel araştırmalardan üretilen yayınları, verileri ve diğer entellektüel ürünleri (tezler, ders malzemeleri, çalışma raporları vb gibi) toplayan, düzenleyen ve uzun dönemli olarak arşivleyen sistemlerdir. Araştırmacıların ücretli ticari bilimsel dergilerde ya da açık erişimli dergilerde yayımlanan makaleleri kurumsal arşivler ya da konu arşivleri aracılığıyla eş zamanlı ya da gecikmeli olarak İnternet üzerinden erişime açılır.

Kamu kaynaklarıyla desteklenen bilimsel araştırmaların, verilerin ve eğitim malzemelerinin açık erişim alt yapısı aracılığıyla herkesin erişimine açılması bilimsel araştırmaların görünürlüğünü ve etkisini artırmakta, böylece bilimsel keşif yapma ve yenilik (inovasyon) sürecini hızlandırarak refahın artmasına katkıda bulunmaktadır. Açık erişim, bilimsel iletişimin, “açık bilim”in, “açık devlet”in, saydamlığın ve katılımcı demokrasinin vazgeçilmez bileşenlerinden biridir.

Avrupa Komisyonu (AK) 7. Çerçeve Programı (7ÇP) kapsamında 2007-2013 yılları arasında enerji, sağlık, bilgi ve iletişim teknolojileri, araştırma alt yapıları, toplumda bilim ve sosyo-ekonomik ve insani bilimler alanlarındaki araştırma projelerinden üretilecek bilimsel yayınlara açık erişimi sağlamak için bir pilot proje yürütülmektedir. AK, 2012’de Avrupa Araştırma Alanında (AAA) bilimsel bilgilere erişim ve bu bilgilerin korunması için açık erişimi destekleyen iki bildirge yayımlamıştır[1]. 2014’te başlayacak olan Horizon 2020 kapsamında Avrupa Birliği (AB) desteğinden yararlanan araştırmacılar bilimsel dergilerde yayımlanmak üzere kabul edilmiş makalelerinin dijital bir kopyasını kurumsal arşivler ya da konu tabanlı arşivlerde depolanmasını ve ücretsiz erişime açılmasını sağlamakla yükümlü olacaklardır. Bunun için AB üyesi ve üye adayı ülkeleri bağlayan mevzuat geliştirilecektir. Bilimsel iletişim süreci ve açık erişimle aşina bilgi yöneticileri, veri küratörleri ve veri bilimciler açık erişim alt yapısını geliştirmede ve mevzuata uyum sağlamada kilit rol oynamakta ve böylece ekonomiye katkıda bulunmaktadırlar.

AB üyesi ya da adayı olan ülkelerde AB fonlarından yararlanmak için bilim, teknoloji ve yenilik ile ilgili yasa ve yönetmeliklerde açık erişimle ilgili düzenlemeler yapılmaktadır. Bu durum son yıllarda gerek yayın sayısı gerekse 7ÇP kapsamında AB fonlarından sağlanan destek miktarı açısından büyük bir sıçrama gerçekleştiren Türkiye’yi de yakından ilgilendirmektedir. Ülkemizde de araştırmaların büyük bir kısmı kamu kaynaklarıyla gerçekleştirildiğinden bu gelişmelerin Yükseköğretim Kurulu (YÖK), Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK), ilgili bakanlıklar (Kalkınma Bakanlığı, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı vb. Gibi) ve hükümet tarafından izlenmesi ve açık erişim ve kurumsal arşivlerle ilgili politika, strateji ve mevzuatın geliştirilmesi büyük önem taşımaktadır.

Ulusal Açık Erişim Çalıştayı AB 7ÇP kapsamında yürütülen iki proje çerçevesinde düzenlenmiştir. Hacettepe Üniversitesi’nin ortak olduğu Akdeniz Ülkeleri Açık Erişim Ağı (MedOANet) Projesi[2] Akdeniz ülkelerinde kamu kaynaklarıyla üretilen bilimsel yayınlara ve verilere açık erişimin sağlanmasıyla ilgili politika, strateji ve mevzuatın geliştirilmesini, İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü’nün ortak olduğu Avrupa’da Araştırma İçin Açık Erişim Alt Yapısı (OpenAIREplus) Projesi[3] ise Avrupa Araştırma Alanını (AAA) kapsayan açık erişim alt yapısının kurulmasını amaçlamaktadır. Her iki proje de ülkemizin Avrupa Araştırma Alt Yapısıyla bütünleşmesi ve 7ÇP’nin devamı olan Horizon 2020 projelerinde etkin bir biçimde rol amkası açısından büyük önem taşımaktadır.

Ulusal Açık Erişim Çalıştayına katılan delegeler açık erişim ve kurumsal arşivlerle ilgili aşağıdaki önerilerin araştırmalara fon sağlayan ve açık erişim ve kurumsal arşivlerle ilgili politika ve strateji geliştiren kamu kurumlarıyla, kamu kaynaklarıyla üretilen araştırmaları yapan araştırmacılar ve araştırma raporlarını yayımlayan yayıncılarla, kurumsal arşiv yöneticileri, kullanıcılar ve kamuoyuyla paylaşılmasını uygun görmüşlerdir:

  • Kamu kaynaklarıyla desteklenen bilimsel yayınlara ve bu yayınlara ait verilere herkes erişebilmelidir.
  • Bu yayınların ve verilerin standartlara ve birlikte çalışabilirlik ilkelerine uygun açık erişimli kurumsal arşivlerya da konu arşivlerinde depolanması zorunlu olmalıdır.
  • Bilimsel dergilerde yayımlanan ve bundan sonra yayımlanacak olan Türkiye adresli tüm bilimsel makaleler, AB ve kamu fonlarıyla desteklenen proje raporları, tezler ve aık ders malzemeleri açık erişimli bir ulusla arşiv aracılığıyla hizmete sunulmalıdır.
  • Kurumsal arşivlerde depolanan bilimsel yayınların ve verilerin herkesin erişimine açılması için gereken e-alt yapı kurulmalı ve ilgili platformlar geliştirilmelidir.
  • Türkiye’de e-bilim, e-alt yapı, açık erişim ve kurumsal arşivlerle ilgili politika, strateji ve mevzuat geliştirilmeyi, Avrupa Açık Erişim Alt Yapısıyla bütünleşme çabaları hızlandırılmalıdır.
  • Açık erişim ve kurumsal arşivlerle ilgili politika ve strateji geliştirilmesi üniversitelerin, YÖK’ün, TÜBİTAK’ın ve Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu (BTYK) aracılığı ile hükümetin gündemine girmeli ve ilgili yasa ve yönetmelikler TBMM tarafından çıkarılmalıdır.
  • Kurumsal arşivler bilimsel iletişim, e-bilim ve e-alt yapının ayrılmaz bir bileşeni olmalıdır.
  • Açık erişim kamu kaynaklarından ve Avrupa Birliği araştırma desteğinden yararlanmanın bir ön koşulu olmalıdır.
  • Kamu kaynaklarıyla desteklenen araştırmalardan üretilen yayın ve verilerin düzenlenmesi, erişime açılması ve uzun dönemli korunması için proje önerilerinde bir veri yönetim planı sunulmalıdır.
  • Kamu kaynaklarıyla desteklenen araştırmalardan üretilen verileri ve bilimsel çıktıları işlemek, düzenlemek, açık erişimli kurumsal arşivler yoluyla erişime açmak ve korumak için üniversitelerde bilgi yöneticisi, veri küratörü ve veri bilimci yetiştiren kapsamlı eğitim programları açılmalı, mevcut programlar desteklenmelidir.
  • Açık erişim ve kurumsal arşivlerle ilgili farkındalık artırılmalı, bunun için araştırma desteği sağlayan kabu kurumları ve özel kuruluşlar, araştırmacılar, yayıncılar, bilgi yöneticileri ve kullanıcılar bilgilendirilmelidir.

***

İletişim için:

Prof. Dr. Yaşar TONTA, MEDOANET Projesi Türkiye Koordinatörü, Hacettepe Üniversitesi, Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü, Tel: 312 297 82 00, e-posta: tonta@hacettepe.edu.tr

Gültekin GÜRDAL, OpenAIRE Plus Projesi Türkiye Koordinatörü, İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü, Kütüphane ve Dökümantasyon Dairesi, Tel: 232 750 63 31, e-posta: gultekin.gurdal@iyte.edu.tr

BİLİMSEL BİLGİYE AÇIK ERİŞİM VE KURUMSAL ARŞİVLER HAKKINDA BİLGİ NOTU

“Açık Erişim” kamuya açık İnternet aracılığıyla bilimsel literatüre serbestçe (ücretsiz) erişilebilmesi; her kullanıcıya bu literatürü okuma, indirme, kopyalama, dağıtma, bastırma ve arama; bu makalelerin tam metinlerine bağlantı verme; makaleleri dizinleme amacıyla tarama ve veri olarak bir yazılıma aktarma veya herhangi bir yasal amaç için finansal, yasal, teknik engeller olmaksızın kullanma” olarak tanımlanmaktadır.

Çoğu kamu kaynaklarıyla gerçekleştirilen, kamuda çalışan üniversitelerdeki araştırmacılar tarafından kalite kontrolü yapılan ve kamuya ait kütüphaneler tarafından abone olunan ya da lisans ücreti ödenen bilimsel dergilere erişim için günümüzde yüksek ücretler ödenmektedir. Açık erişim yüksek d ergi abonelik/lisans ücretlerine çözüm bulmak amacıyla geliştirilen ve kamu kaynaklarıyla desteklenen bilimsel yayınların kurumsal arşivler aracılığıyla ücretsiz erişime açılmasını destekleyen bir çözümdür. Araştırmacılar ücretli bilimsel dergilerde yayımlanan makalelerini eş zamanlı olarak kendi üniversitelerindeki kurumsal arşivler ya da uluslar arası konu arşivleri aracılığıyla erişime açmaya veya makalelerini ücretsiz açık erişim dergilerinde yayınlamaya teşvik edilmektedir.

Kamu kaynaklarıyla desteklenen araştırmalardan üretilen bilimsel yayınların ücretsiz olarak herkesin erişimine açılması için yasa çıkaran ya da çıkarma aşamasında olan ülkeler bulunmakta (örneğin, İspanya, Birleşik Krallık, Arjantin ve Yunanistan), birçok ülkede araştırma fonu dağıtan kurumlar araştırmalara destek sağlamanın ön koşulu olarak üretilecek bilimsel makale, teknik rapor, tez gibi yayınların herkesin erişimine açılmasını şart koşmaktadır. Avrupa Komisyonu (AK) 7. Çerçeve programı (7ÇP) kapsamında 2007-2013 yılları arasında enerji, sağlık, bilgi ve iletişim teknolojileri, araştırma alt yapıları, toplumda bilim ve sosyo-ekonomik ve insani bilimler alanlarında yayımlanan bilimsel makalelere ücretsiz açık erişimi desteklemek için 50 milyar Euro kaynak ayırmıştır. AK 17 Temmuz 2012 tarihinde bilimsel bilgilere erişim ve bu bilgilerin korunması iin açık erişimi destekleyen iki bildirge yayımlamıştır[4]. 2014’te başlayacak 8ÇP kapsamında Avrupa Birliği (AB) desteğinden yararlanan araştırmacılar bilimseldergilerde yayımlanmak üzere kabul edilmiş makalelerinin dijital bir kopyasını kurumsal arşivler ya da konu tabanlı arşivlerde depolanmasını ve ücretsiz açık erişime açılmasını sağlamakla yükümlü olacaklardır.

Bu kararlar son yıllarda üretilen yayın sayısı bakımından büyük bir sıçrama gerçekleştiren Türkiye’yi de yakından ilgilendirmektedir. Halen uluslar arası bilimsel dergilerde her yıl Türkiye adresli yaklaşık 30.000 makale yayımlanmaktadır. Uluslar arası ticari yayıncıların büyük bir kısmı açık erişimi desteklemelerine karşın Türkiye adresli bu yayınlara ne yazık ki kurumsal arşivler aracılığıyla ücretsiz erişim sağlanamamaktadır. Açık erişim hem kamu kaynaklarıyla üretilen bilimsel yayınlara yeniden abonelik ya da lisans yoluyla ödeme yapılmasını önlemekte hem de kıt kaynaklarla gerçekleştirilen Türkiye adresli bilimsel yayınların etkisini ve görünürlüğünü artırarak araştırma sonuçlarının dah akısa sürede uygulmaya akonulmasına ve araştırmacılara daha çok destek sağlanmasına yardımcı olmaktadır.

Halen Türkiye’de açık erişim ve kurumsal arşivlerle ilgili AB 7ÇP tarafından desteklenen iki uluslar arası proje yürütülmektedir. Hacettepe Üniversitesi’nin partner olarak yer aldığı Akdeniz Ülkeleri Açık Erişim Ağı (MEDOANET) projesi Akdeniz ülkelerinde kamu kaynaklarıyla gerçekleştirilen araştırma sonuçlarının kurumsal arşivler aracılığıyla ücretsiz erişime açılması için gerekli politika, strateji ve mevzuatın geliştirilmesini amaçlamaktadır. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü’nün (İYTE) partner olarak yer aldığı OpenAIRE Plus projesi ise AB fonları tarafından desteklenen araştırmalardan üretilen yayınların ve verilerin ücretsiz erişime açılması için bütün Avrupa ülkelerini kapsayan bir alt yapı ve portal geliştirmeyi amaçlamaktadır.

Ülkemizde de araştırmaların büyük bir kısmı kamu kaynaklarıyla gerçekleştirildiğinden MEDOANET ve OpenAIRE Plus projeleri Türkiye açısından çok önemlidir. Türkiye’de açık erişimle ilgili farkındalığı artırmak, kamu kaynaklarıyla gerçekleştirilen araştırma sonuçlarını kurumsal arşivler aracılığıyla ücretsiz erişime açmak için gerekli politika, strateji ve mevzuatı geliştirmek amacıyla 8-9 Kasım 2012 tarihlerinde Ankara’da Ulusal Açık Erişim Çalıştayı düzenlenmesi kararlaştırılmıştır. Bu çalıştaya kamu fonları aracılığıyla bilimsel araştırmaları destekleyen TÜBİTAK, Kalkınma Bakanlığı, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve Yükseköğretim Kurumu (YÖK) yetkilileri ile üniversite yöneticilerinin, ilgi işlem merkezi temsilcilerinin, kütüphanecilerin ve yayıncıların katılması beklenmektedir.

Çalıştay sonucunda açık erişim ve kurumsal arşivler konusunun Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu’nun (BTYK) gündemine getirilerek ülkemizde de kamu kaynaklarıyla gerçekleştirilen araştırma ürünlerinin ve verilerin üniversitelerin kurumsal arşivleri aracılığıyla ücretsiz erişime açılmasını düzenleyen mevzuat geliştirilmesi hedeflenmektedir. Bunun yanı sıra, bu zamana kadar bilimsel dergilerde yayımlanan ve bundan sonra yayımlanacak olan Türkiye adresli tüm bilimsel makalelerin, AB ve kamu fonlarıyla desteklenen proje raporlarının, YÖK Tez Merkezi’nde halen dijital ortama aktarılmış olan ama Web aracılığıyla tümüne erişlemeyen 300.000 civarındaki yüksek lisans ve doktora tezinin ve açık ders malzemelerinin bir ulusal açık erişim arşivi aracılığıyla hizmete sunulması, bunun için gereken alt yapının kurulması ve platformun geliştirilmesi, arşivde depolanacak yayınlara ait üst verilerin ve yayınların tam metinlerinin düzenlenmesi, öğretim elemanlarının dağıtık ortamda arşive veri girişlerine olanak sağlanması vb gibi hususların tartışılması hedeflenmektedir.

Ülkemizde de açık erişim ve kurumsal arşivler konusunun bir kamu politikası olarak ele alınmasının zamanı gelmiştir. Bu ve benzeri girişimlere öncülük etmenizi, anılan çalıştaya kurumunuzu ve üniversiteleri temsilen en üst düzeyde katılımın sağlanması konusunda bize yardımcı olmanızı arzu etmekteyiz. İstediğiniz takdirde açık erişim ve kurumsal arşivler konusunda size yazılı ya da sözlü daha ayrıntılı bilgi sunmaya hazırız.

Saygılarımızla.

İletişim için:

Prof. Dr. Yaşar TONTA, MEDOANET Projesi Türkiye Koordinatörü, Hacettepe Üniversitesi, Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü, Tel: 312 297 82 00, e-posta: tonta@hacettepe.edu.tr

Gültekin GÜRDAL, OpenAIRE Plus Projesi Türkiye Koordinatörü, İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü, Kütüphane ve Dökümantasyon Dairesi, Tel: 232 750 63 31, e-posta: gultekin.gurdal@iyte.edu.tr

 

Kategoriler

+ Yorum bulunmuyor

Yorum yap